Flow

Al een tijdje dacht ik er over om een aantal mensen uit mijn werkveld bijeen te brengen, zodat ze elkaar beter konden leren kennen. Op 1 september was het zover.
Nu, ruim twee weken later, begint zich een netwerk te vormen. Sommige mensen wisselen graag ervaringen uit, anderen zijn nu al actief in nieuw samenwerkingsverband. Dat kan snel gaan, want als je relaties kloppen, worden de dingen met een minimum aan tijd en energie geregeld. Je komt in de Flow! Flow is een begrip dat vooral bekendheid heeft gekregen door Mihaly Csikzentmihalyi. Hij omschrijft Flow als 'de ervaring van het geluk dat in elk van ons impliciet aanwezig is.' Toen ik een ergens het boek Flow en de kunst van het zakendoen tegenkwam werd ik nieuwsgierig. Bij Flow had ik heel andere associaties dan zakendoen. De inhoud van dat boek heeft me net dat zetje gegeven waardoor ik de uitnodiging voor de eerste bijeenkomst verstuurde. En of het nu Flow is of niet, gelukkiger word ik er wel van!

Flow en de kunst van het zakendoen door Jan Bommerez en Kees van Zijtveld, ISBN 9077341145

Als nieuw

Hoeveel keer heb je dit nu al gedaan? In 2006 is het project gestart, sindsdien heb ik al talloze malen met groepen gefilosofeerd tijdens 'ik mis je zo'. De leerkracht die vandaag met zijn groep aanwezig is, is verrast: het project ziet er zo nieuw uit!

Geen groep, geen gesprek is hetzelfde, ook al staat overal hetzelfde thema centraal. Drieëntwintig kinderen zijn er vandaag. Veel meer jongens dan meisjes. Tijdens de rondleiding vragen ze honderduit: wat is dit, hoe gaat dat, mogen we hier ook nog even kijken. Tijdens de wandeling, tussen het kastanjes rapen en het luisteren naar rondleider Jan door tovert een meisje uit haar tas haar gedichtenschrift tevoorschijn. Ze laat me haar gedichten zien. Die hebben een prachtig ritme en veel eindrijm. Wat me raakt is haar blijheid om het dichten, en de thema's waarover ze schrijft: over een kopje thee, over terugkeren, over paardrijden. Dichten als dagboek, met zoveel oog voor het alledaagse, prachtig om te zien!
De jongens zijn druk met elkaar, ze duwen en trekken en roepen soms, zoals jongens in groep 8 doen. Tijdens het filosoferen laten ze ook een andere kant van zichzelf zien. Serieus gaan ze in op de vraag wat een begraafplaats zoals de Zuider betekent, met al die verschillende culturen. Een plek als deze zet je aan het denken, vinden ze. Dat er een aparte plek is voor de kindergrafjes, vinden ze bijzonder, maar wel onverwacht: je denkt niet zo vaak aan kinderen op een begraafplaats. Kinderen moeten eigenlijk gewoon blijven leven. En, zegt een jongen, door een eigen plek op een begraafplaats kun je iets terug doen voor degene die is overleden. Door het graf te verzorgen, of voor de familie: die steun je en geef je weer wat moed. En niet omdat dat jou dat van te voren is gevraagd, maar omdat je door zo'n plek op op de begraafplaats daar zelf over nadenkt.
Ieder gesprek is weer als nieuw. Dankjewel, groep 8!

Je hele leven wachten

Het nieuwe schooljaar ruikt fris. De zolder waar we gaan filosoferen is in de zomervakantie helemaal opgeknapt. Nieuwe vloer, frisse kleuren. Tot half januari filosoferen we hier weer iedere week!

De kleutergroep stapt dapper alle trappen op naar boven. We landen gezellig in de kring. Beneden in de groep hebben we het er al kort over gehad, wat dat is, filosoferen. Wachten is het thema dat we vandaag onderzoeken. Moet jij wel eens ergens wachten?
De voorbeelden komen vlot. In de rij bij de kassa, op het vliegveld, voor je in kan stappen. Spontaan wordt er verteld hoe dat wachten in zijn werk gaat. Als je wacht, dan ga je even denken, wat je kan gaan doen. En dan ga je een beetje spelen, langs de rij heen en weer lopen. Alleen als het een hele lange rij is, dan kan dat niet. Dan mag het niet, anders ga je te ver weg. Wachten kan best leuk zijn, als je een beetje kan spelen.
Ik vraag wat het is: wachten, of spelen?
Het blijft wachten ook als je speelt. Maar is er dan geen verschil? Waarom heet het een dan wachten en het ander spelen?

Wachten en spelen is heel verschillend vinden ze. Spelen als je wacht is anders, het is minder leuk dan spelen als je niet wacht. Als je niet mag spelen duurt wachten lang!
Lang wachten is dat anders dan even wachten? Bedenk eens iets waar je heel lang op moet wachten?

Ook hier komen de ideeën vlot naar voren. Je moet heel lang wachten tot je na groep 8 van school gaat. Maar het is alleen wachten als je daar ook steeds een beetje aan denkt: wanneer mag ik van school, wanneer mag ik van school?

Dan roept een kind opeens door alles heen: je moet heel lang wachten tot je dood gaat!
Ja, ja, beamen anderen, want dan wacht je je hele leven!

Is dat dan wel wachten?
Ja zeker, zeggen de kinderen. Je wacht er op, iedereen wacht er op, maar je gaat dan ook spelen, en naar school, beetje werken … je doet van alles, maar je wacht er wel op!

Op basisschool Het Mozaiek staat filosoferen al jaren op het programma. http://www.mozaiekdelft.nl

Als je het zelf maar begrijpt

Vandaag ging in Rotterdam het prachtige project Ik mis je zo weer van start - met een nieuwe route over de Zuiderbegraafplaats.
Twintig kinderen wandelen met hun meester over de zonnige paden. Ze lezen de teksten op de kindergrafjes, wijzen elkaar op de verschillende soorten stenen op het rooms-katholieke deel van de begraafplaats en luisteren vol interesse naar rondleider Jan, die graag zijn kennis over de verschillende culturen deelt. Veel indruk maakt het Chinese vak. In een van de brede lanen liggen veel kastanjes; de kinderen rapen gretig. Na twee prachtige verhalen van vertellers van Pluspunt gaan de kinderen mee voor het laatste deel van het programma. Het filosofisch gesprek - in de in Ik mis je zo projectkleuren aangeklede kantine van de tuinmannen - loopt zoals altijd weer heel anders dan alle andere. Op de vraag wat de kinderen bijzonder vonden noemen ze voorbeelden van verschillende rituelen. Samen verkennen we wat rituelen betekenen voor mensen. Ieder mens is verschillend, wordt er gezegd, maar ook ieder mens is mens en er is ook behoefte om te delen. Rituelen bijvoorbeeld. Waarom rituelen? In kleine groepjes gaan de kinderen hierover in gesprek. Een groepje geeft aan dat rituelen bij het begraven rust kunnen geven. 'Rituelen betekenen veel. Als je weet dat alles goed is geregeld, dan heb je ook rust in je leven.' Betekenen rituelen iets voor alle mensen? 'Soms weet je gewoon niet beter, het is gewoon zo.' 'Iedereen kan verschillende rituelen hebben.' Is het belangrijk dat je rituelen van anderen begrijpt? 'Een ander hoeft jouw rituelen niet te begrijpen, als je het maar wel zelf begrijpt.' Wijze woorden, mooie gedachten, veel stof tot nadenken. En heerlijk, nog 39 andere groepen doen mee aan Ik Mis je zo in Rotterdam op de Zuiderbegraafplaats en op begraafplaats Crooswijk.

SKVR Summerschool: filosoferen met beelden in het Nederlands Fotomuseum

Brazil Contemporary; een swingende tentoonstelling over beeldcultuur uit Rio de Janeiro en Sao Paulo. In een donker hoekje achterin de zaal speelt de korte film 'Jose Vicente'. Een man fietst zacht voor zich uit fluitend naar de stad. Daar gaat hij aan het werk; hij graaft op een wat onhandig lijkende manier een gat, stuct een muur, een vrachtwagen stort een lading stenen of asfalt. De man fietst weer terug. Het wordt donker terwijl je het hek van het huis ziet waar de man woont. Tenminste, dat veronderstel je, dat hij daar woont - en ja, het zal wel zo zijn, want even later stapt hij het tuinhek uit, achterop zijn fiets zit een koffertje. Opnieuw fietst hij naar de stad. Op de hoek van een straat met flatgebouwen speelt hij trompet, mensen kijken vanachter hun raam naar beneden. Applaus.
De veertien deelnemers aan de workshop Filosoferen met beelden hebben een kijkopdracht die bedoeld is om startvragen te genereren voor een filosofisch gesprek. Het lijkt een al te simpel gegeven, deze film, een eenvoudig beeld van het leven van Jose Vicente. Er blijkt echter meer te zien dan je zou verwachten. Eén groepje merkt op dat de man overdag en 's avonds niet op dezelfde fiets rijdt, er ontstaat twijfel, is het eigenlijk wel dezelfde man? Hij speelt trompet op verschillende straathoeken, terwijl het eerst dezelfde plek leek, en dat applaus, klapt het publiek in de film eigenlijk wel? Of heeft de filmer dat toegevoegd? Nog een keer kijken dan, en misschien nog een keer...
'Als ik gewoon door de tentoonstelling was gelopen, was ik deze film misschien voorbij gelopen.'

Nederlands Fotomuseum, Rotterdam http://www.nederlandsfotomuseum.nl/

Startvragen voor het filosofisch gesprek (met dank aan alle deelnemers!)

• Achter elk beeld, onzichtbaar, de maker: doet de man hetzelfde als er geen filmer is?


• Is de man een bouwer die muziek maakt, of een musicus die bouwt?


• Speelt de man voor zichzelf of voor publiek?


• Is het echt of gespeeld?


• Is deze man verliefd?*


• Wat maakt deze man gelukkig?*


• Zet de man zijn fiets op slot?


• Wat vindt deze man leuker: overdag in de bouw of 's avonds spelen op zijn trompet?


• Is deze man gelukkig of ongelukkig?

*kijkvragen

Het is hier een gekkenhuis

Deze week bezocht ik het Dolhuys in Haarlem. Voor wie het niet meteen paraat heeft: het Dolhuys is het nationaal museum van de psychiatrie. Het Dolhuys wil bezoekers prikkelen om na te denken over de grens tussen gek en normaal en de beeldvorming ter discussie stellen: een op de vier Nederlanders heeft een psychisch probleem. Daarmee zijn we overigens niet gekker dan de rest van de wereld!
De levensverhalen van enkele mensen met een psychiatrische geschiedenis lopen als een rode draad door het museum. Je leert hen stukje bij beetje beter kennen. Steeds ontdek je een andere kant van hun verhaal. Maar dan! In de rode gang staat bij een wandtelefoon in grote letters op de muur geschreven 'bel me'. Er hangt een lijstje met hun namen en telefoonnummers. Doe je dat, een van die nummers intoetsen? Je krijgt toch niet echt....?
Het Dolhuys is geen museum vol droge opsommingen en sombere ziektebeelden. Het is een uitnodigend museum waar empathie, geschiedenis, kunst en verwondering hand in hand gaan. Wie dit museum bezoekt wordt absoluut uitgedaagd om na te denken over de vraag wat normaal is en wat niet. Of die vraag beantwoord kan worden is een ander verhaal. Ik vond het in ieder geval helemaal geen probleem om na het bezoek het zonnige centrum van Haarlem in te wandelen met een tasje waarop stond: te gek om los te lopen.

Alles over het Dolhuys: http://www.hetdolhuys.nl/

Het Straatmuseum op Oerol: te mooi om te missen!

Een tijdje geleden werkte ik samen met Annemarie Amsing. Samen bedachten we workshops bij de theatervoorstelling 'Momo en de tijdspaarders' van jeugtheatergroep Het Filiaal. Eerder had ik Annemarie al leren kennen toen ik workshops filosoferen gaf bij de BIK- opleiding in Utrecht.
Nu maakt ze furore met haar Straatmuseum, een frisse manier om kinderen bezig te laten zijn met kunst. Kijk maar eens naar het het filmpje op de website van Teleac: Leraar 24: Het Straatmuseum op Oerol