Filosoferen met kinderen over kunst

In het van Abbemuseum, waar volop gewerkt werd aan de inrichting van de tentoonstelling De Pelgrim, De Tourist, De Flaneur (en De Werker) vond gisteren ook de studiedag 'Filosoferen met kunst' plaats. Zestien deelnemers lieten zich op deze dag inspireren door de pas verschenen DVD Filosoferen met Kinderen over Kunst. Daarna gingen ze op jacht naar thema’s. In kleine groepjes kozen ze een kunstwerk uit, bekeken het van alle kanten en lieten hun gedachten en associaties vrij stromen. Zoals we dat ook graag van kinderen zien!

Wat te denken van een enorme cirkel van takken, die een vloeiend patroon volgen? Het kunstwerk lijkt trouwens maar net te passen in de ruimte. Is die ruimte te groot, te klein, of 'precies pas'? En welk verhaal vertellen twee houten beelden van Zadkine? En wat te denken van een VW-kever, die hier als een schommel onderste-boven-binnenste-buiten hangt? (zie foto: van Abbemuseum)

Dan weer terug naar de studieruimte in de bibliotheek. Want hoe ga je over alles wat er naar boven is gekomen in gesprek? Een opdracht in stappen leert welke vragen zich er toe lenen om een filosofisch gesprek over het kunstwerk te openen. Vanuit die eigen gedachten! Enthousiast gaan ze aan de slag: de ICC’ers, museumdocenten, consulenten van Kunstzinnige instellingen en de zelfstandig werkende kunstenaars.

Dan met de verzameling bedachte startvragen opnieuw naar de kunstwerken, om het effect te proeven. In de nabespreking gaf ieder antwoord op de vraag: wat neem je mee van deze dag? 'Ruimte - hoe leuk en belangrijk verwondering is – dat het formuleren van een goede vraag nauw luistert - dat de introductie van de vraag net zo belangrijk is als de vraag zelf – loslaten van je denksporen – dat het onderwijs behoefte heeft aan mensen die met passie kinderen laten nadenken - zo kun je dus beginnen, en hoe ga je dan verder?'

Gelukkig, er komen nog meer mogelijkheden om dat te ontdekken en te leren. Want Kunstbalie biedt van harte de mogelijkheid om verdiepingsdagen te volgen! Voor meer informatie over de studiedagen en over de DVD: www. kunstbalie.nl.

Meer over De Pelgrim, De Tourist, De Flaneur (en De Werker)

Eigen wijsheid

Deze en komende week bezoeken kinderen van diverse Rotterdamse basisscholen een bijzondere schoolvoorstelling: STOND HELD STERK? Tien educatieve workshops ga ik er doen; de eerste vier zijn al geweest.

Op een plots warme middag gingen de kinderen na de theatrale tocht met elkaar in gesprek over de kwestie of een beeld vragen kan stellen. ‘Nee’, zegt een jongen, ‘want een kunstwerk kan niet praten’. Maar het hoeft ook niet te praten, oppert een meisje. ‘Je kan ook aan andere dingen zien wat het wil zeggen. Als het een hand omhoog houdt bijvoorbeeld.’

‘Ja’, beaamt een ander uit de groep, ‘het kan vragen stellen als je een gezicht ziet, waar angst of boosheid op een gezicht staat. Zoals bij die beelden toch, die verbaasde zwembadgezichten [1].’

Kunstwerken kunnen het niet zelf, meent een ander, maar wel via jouw fantasie. Al is dat misschien ook niet bij iedereen, alleen voor wie er naar kijkt. De groep komt nu op dreef. ‘Een gezicht is niet eens nodig om iets te laten zien. Dat met die jas, met die lijm – deze leerling heeft het over het beeld van Loer - die laat heel goed zien dat het gaat om iemand is die bang is, en daar zit zelfs helemaal niemand in!’ En hoe zit dat eigenlijk met de acteurs in een theater?

'Ja, als die iets niet zeggen, dan wil je het juist graag weten!' Als alle ideeën verzameld zijn en besproken, kijken we samen nog even terug op wat er is gezegd. ‘Jullie hebben samen nagedacht en gesproken over dat beeld. Is dat beeld nu nog hetzelfde als daarvoor, of niet?’ Op deze vraag komen voor mij prachtige verrassende antwoorden:

‘Nee , het is zeker niet hetzelfde, er zijn veel meer gedachten over het beeld bijgekomen, nog bij de gedachten die er al over waren’

‘Het beeld zelf is niet anders, maar wel de gedachten erover, die zijn anders.’

‘Het beeld is niet hetzelfde. Omdat je er langer dan een paar seconden naar kijkt, of alleen maar naar hoe het beeld heet. Omdat je er niet zomaar voorbij bent gelopen.’

‘Het beeld is zeker anders: het is blijer, kijkt blijer omdat wij er nu meer over weten!’

Wat is het bijzonder om te zien en te horen hoe de kinderen hier samen over nadenken, en iets aan de voorstelling en de beelden toevoegen: hun eigen wijsheid! Beseffen ze dat het weten dat hier genoemd wordt, helemaal uit henzelf is voortgekomen? Ik vraag het hen. Daardoor lijkt het pas tot hen door te dringen. Trots lopen ze naar beneden, waar het leven van alledag hen weer omarmt. Maar toch net even anders dan daarvoor.

Stond Held Sterk? is een uniek project waar leerlingen kennismaken met theater en beeldende kunst. Tijdens een theatrale ontdekkingstocht worden ze mee op reis genomen langs een beeldententoonstelling. Twee acteurs stellen vragen over de beelden en hun betekenis. 'Dit is een wereld is een wereld waar alles anders is dan je denkt.' De teksten uit het script zijn ontstaan door uitspraken van leerlingen over de beelden. Samen met dichtregels van Hagar Peeters en Toon Tellegen maken ze deel uit van de theatrale ontdekkingstocht.

In februari zijn er iedere zondagmiddag vrije voorstellingen. Meer weten? kijk dan op de website van het OT. Voor een beeldregistratie: http://vimeo.com/19746912

---

[1] Cliffhanger, Roos & Chris Art, foto: J. van Wijk

Stapelgek

Wat kun je doen als je zit te springen om inspiratie? Je kunt je dan verdiepen in methode's die je helpen om creatief te leren denken. Dat kost wat moeite en tijd, maar dan heb je ook wat!

Frisse gedachten en associaties, daaraan ontbreekt het mij niet - integendeel. Gewoonlijk dringen zij zich vriendelijk aan mij op in een niet aflatende stroom. Ik ben daaraan inmiddels wel gewend geraakt.

Maar het schijnt niet bij iedereen zo te werken. Hoe dan wel, daarvan kan ik me eigenlijk geen voorstelling maken. Een troostende gedachte: andersom waarschijnlijk ook niet. Maar voor wie de gedachten en associaties niet zomaar voor het oprapen liggen is hier een tip.

1. Ga achter je pc zitten, bij voorkeur als je al enigszins slaperig bent.
2. Tik op 's werelds grootste zoekmachine traag en wat verveeld een woord in het zoekbalkje Afbeeldingen. Bijvoorbeeld het woord 'stapels'. De zoekmachine gehoorzaamt onmiddellijk - en zie wat er allemaal gestapeld is én op het world-wide-web getoond wordt! Kranten, auto's, papier, geld, olievaten, kussens, pallets, taarten, kinderen, woorden, foto's, dobbelstenen, boeken, werk, hout, tompoezen, cadeau's, schoenendozen, leguanen, veilingkistjes, reisgidsen, babybadjes, hooi, eieren, radio's, wc-rollen, wol, emmers, spoorbielzen, ...

Over bankjes, reizen, ontmoeten en de natuur

De afgelopen dagen was ik te gast bij de Lorentzschool in Leiden. Als onderdeel van het project 'Ontmoeten' filosofeerde ik er met zes groepen. Voor ieder gesprek was een bankje in de wijk het vertrekpunt. Bij de twee kleutergroepen die meededen was de bank op de speelplaats aanleiding voor een gesprek over samen en alleen. Alleen spelen is beter, vond een meisje, tenminste, als je wil dat niemand je lastig valt. Veel kinderen vonden dat spelen met z'n tweeën beter gaat dan alleen, en met z'n drieën nog beter. Enthousiast onderzochten ze - helemaal uit zichzelf! - verder hoe dat zou zijn, hoe is het als je het met z'n vieren doet, met z'n vijven, of met de hele groep, of met de hele wereld?? Dat bracht hen bij de vraag of je samen kunt spelen met iemand die je nog niet kent, iemand die je voor het eerst ontmoet. Sommige dachten van wel: gewoon beginnen... Anderen dachten dat je iemand toch eerst wel wat beter moet leren kennen. Als afronding was er een bijzondere tekenopdracht.

In de middenbouwgroepen filosofeerden de kinderen over een bankje in de natuur. Wat is dat eigenlijk, natuur? Bomen, werd er gezegd, gras, vogels, mieren, maar ook een houten bankje, als dat niet in de fabriek is gemaakt maar van het hout uit het bos. Maar, zei een ander, dat klopt ook niet helemaal, want bomen groeien uit een zaadje en hebben blaadjes. Maar als er uit zo'n bank blaadjes zouden groeien?

Twee bovenbouwgroepen onderzochten wat ontmoeten eigenlijk is. In de ene groep ging het over de vraag of nieuwe mensen ontmoeten een soort ontdekken is, en in de andere groep over de vraag of je dieren kunt ontmoeten. 'Als je begrijpt wat je kat bedoelt, bijvoorbeeld als hij tussen jou en zijn etensbak heen en weer loopt, dan heb je contact. En als je contact kunt hebben, kun je een dier toch ook ontmoeten, of toch niet?' Het project krijgt nog een vervolg waarbij studenten van FOAM met de kinderen aan het werk gaan.

Op YouTube staan 6 korte filmpjes met fragmenten van de gesprekken:

http://www.youtube.com/playlist?p=PL5D3BDFB398B566FC

Einde zonder eind

Vandaag is Matthew Lipman begraven. Hoewel ik al langere tijd wist dat zijn gezondheid achteruit ging, verraste het bericht van zijn overlijden op tweede kerstdag 2010 me toch. Mensen als Lipman sterven niet, moet ik ergens diep van binnen hebben gedacht. En eigenlijk is dat ook zo.

Over de hele wereld profiteren kinderen van Lipmans visie op onderwijs en democratie. Wie Lipman is? Kort gezegd is hij de grondlegger van het filosoferen met kinderen. Deze man bracht aardverschuivingen op gang in het onderwijs. In landen over de hele wereld werken mensen vanuit zijn gedachtegoed.

Eind jaren '70 introduceerden Berrie Heesen, Karel van der Leeuw en Pieter Mostert Lipmans filosofieprogramma in Nederland. Het filosoferen met kinderen zoals Lipman voor ogen had - waarin een groep acteert als onderzoeksgroep, waar allerlei kwesties in dialoog onderzocht worden - is de basis van Filosoferen doe je zo, het programma dat Rob Bartels en ik samen schreven. Lipman's theorie en een aantal van zijn ideeën zijn de basis van al mijn werk.

Een collega uit het P4C (Philosophy for Children) werkveld gebruikte een metafoor die me aansprak: 'Wij zijn allemaal dwergen,' schreef hij, 'die op de schouders van een reus mogen staan, die het werk van de reus mogen gebruiken en doorontwikkelen.' Een waar woord, dat duidelijk maakt dat het einde van Lipmans leven geen einde is.

Matthew Lipman, 1922-2010.

Sterk!? Sterk!

Opnieuw bezochten twee bovenbouwgroepen uit het basisonderwijs de voorstelling Sterk!? Zestien keer is deze voorstelling gespeeld, is er gekeken en over gefilosofeerd en zijn er tranen voor het tranenmuseum gemaakt. Vijftien keer door kinderen, en eenmaal door 'de moedergoepen' uit Spoorwijk en Laakkwartier. Allemaal hebben ze genoten van deze voorstelling, waarin humor, herkenning, spanning en ontroering elkaar afwisselen. En wat is er diep nagedacht: over huilen, over stoerzijn, over sterk lijken maar het niet zijn, over hoe je kunt weten of zien of iemand sterk is, en vooral over de vraag wat dat nu eigenlijk is: sterk...

Sterk is in ieder geval dit project: de intimiteit van een 'kleine' voorstelling in een vertrouwde gastvrije omgeving; de twee acteurs, die feilloos op elkaar ingespeeld zijn, de bevlogen gespreksleiders... Maar vooral omdat het project een vrijplaats biedt voor eigen gedachten over een kwestie waarmee iedereen te maken heeft. Sterk!? mag er zijn, moet er zijn. Sterk!? verdient een groter podium - eigenlijk zou geen school dit mogen missen.

Doe iets

Op 20 november zijn er in het hele land acties, die leiden tot één grote schreeuw om cultuur!

Warm krijg ik het ervan. Aan alle kanten stromen de berichten binnen, die oproepen om ook iets te doen. Alweer een tijdje geleden was ik betrokken bij een internationaal project. Toen het gesprek over muziek en het bezoeken van concerten ging, sprak een Letse deelnemer met verbazing over de hoge toegangsprijzen voor de concerten in het Koninklijk Concertgebouw. Was deze muziek niet vrij toegankelijk voor iedereen?

Als de voorgenomen bezuinigingen doorgaan, dan zou hij zich wel eens kunnen gaan afvragen waarom er in Nederland concerten zonder publiek gespeeld worden. Of waarom er zo weinig aan cultuur plaats vindt op scholen. Of in de wijken. Of ze in Nederland het woord cultuur uit Van Dale zullen schrappen. Bezuinigt net zo lekker.

Daarom breng ik hier op mijn weblog graag de landelijke actie Nederland Schreeuwt om cultuur onder de aandacht. Op onderstaande website kun je meer lezen over de actie. Wie er meedoen, en wat jij kan doen. Het kan al heel simpel door een petitie te tekenen. Of de link van de website door te sturen naar familie, kennissen, cursisten of collega's: www.nederlandschreeuwtomcultuur.nl