Vliegend

Vandaag stond opnieuw Filosoferen met kunst op het menu. Ideaal: zomer, vijfentwintig graden, de beeldentuin van het Kröller Müller Museum lokte! Een keuze werd door de deelnemers aan de workshop - leerkrachten uit Ede -  snel gemaakt. Niet de prachtige werken van Jan Fabre, maar Vliegend, een beeld van Wessel Couzijn in het Rietveld Paviljoen. Een beeld waar een van hen langs was gelopen zonder het echt te zien. Dat was na het filosofiegesprek wel anders...

De eerste brainstorm: wat is het eigenlijk? Een dier, een mens, een vliegtuigpropeller, of misschien een 'helikoptertje', zo'n vliegend zaaddoosje van een esdoorn? Of is het beweging? Een kogel, een spies, een staak? Vragen en ideeën genoeg. Vooral de titel riep veel op. Waarom juist deze titel, Vliegend? Past die er bij? Zegt de titel iets over het beeld, of is hij eigenlijk overbodig?

Nee, dachten sommigen; want door de titel ga je beter kijken, je gaat zoeken. Maar tegelijk zet het je denken ook in een bepaalde richting. Heb je de titel eenmaal gelezen, dan kan je er bijna niets anders meer van maken.  Maar weghalen zo’n titel? ‘Nee, want de kunstenaar heeft met die titel iets toegevoegd. Dat heeft ook een bepaalde waarde.'                                                                               

En wat is de waarde van filosoferen met kunst?

' Als je alles accepteert, wat iemand ook zegt, dan ontstaat er ruimte voor de eigen gedachten over het kunstwerk'

'Ik krijg meteen zin om dit uit te proberen met de kinderen'

'Door te filosoferen komt het 'eigene' van kinderen naar voren'

'Je krijgt hierdoor een beetje een kijkje in hun hoofd'

'Een mooie manier om de kinderen in een veilige sfeer te brengen, waarin ze zich naar elkaar uiten'

Meer weten? Kijk dan op de website van het museum: www.kmm.nl

Er voor kiezen om iemand te missen

"Ik blijf inschrijven voor ik mis je zo, het is zo'n waardevol project. En ook dit jaar hebben ze weer van die prachtige gedichten geschreven, waarin ze toch het achterste van hun tong laten zien." 
Voor de derde keer al bezoekt deze leerkracht begraafplaats Crooswijk met een groep 8.  Negentien kinderen telt zijn groep. Een bescheiden aantal, we verwelkomden dit seizoen ook groepen met meer dan 30 leerlingen!
De regen stort met bakken uit de hemel. Na een wandeling van school naar de begraafplaats van zo'n 35 minuten zijn de kinderen dan ook al aardig nat. 
Moeiteloos passen we het programma aan. Kees Noordzij, teamleider van de begraafplaats kort de rondleiding iets in, een deel vertelt hij binnen in de kapel. Daar was ik nog niet eerder geweest, omdat het bijna altijd mooi weer is tijdens ik mis je zo! 
Na de prachtige vertelling door vrijwilligster Rubia - ditmaal ook binnen - nodig ik de kinderen uit om te filosoferen over het projectthema. 
Een meisje zegt: missen is vooral missen, en wat het nu precies is, is moeilijk onder woorden te brengen. Gezamenlijk tasten we het onderwerp 'missen' verder af. Wat is het nu eigenlijk, een gevoel, een gedachte, of iets anders? 
Een jongen geeft aan dat missen een deel van het leven is, want: 'je kan er niet voor kiezen om wel of niet te missen.' 
Is dat zo? Daarover wisselen ze in tweetallen van gedachten. Veel kinderen blijken het er wel mee eens te zijn. Dan vertelt leerkracht iets over zijn kleinzoon van drie. 'Missen begint al als je heel jong bent. Ik kwam een keer nogal laat binnen, en ik was heel verrast omdat dat kleine manneke zei: opa, ik miste jou.'
Dan komt een van de kinderen terug op de kwestie van het kiezen. 'Ergens kun je toch wel kiezen voor missen. Want als je besluit om met iemand vrienden te worden, dan kies je daarvoor. En je weet dan ook dat je die vriendschap of die vriend ooit misschien zult gaan missen. Maar toch kies je ervoor  vrienden te worden - en dan kies je er eigenlijk ook voor om  te gaan missen. 
Tsja. Bijna te mooi voor woorden, toch...? 
Ik mis je zo is een project van de SKVR 
De verhalen worden verteld door vrijwilligers van Pluspunt in Rotterdam

Straat, bus en spel

Afgelopen najaar kreeg het team van basisschool Icarus handreikingen om het filosoferen met kinderen op een thematische wijze in te zetten. Vorige week was ik weer op school en wat ik zag, overtrof mijn stoutste verwachtingen! In de kleutergroepen liggen filosofieboeken, waarin de ideeën van de kinderen een hoofdrol hebben. En ... net als de kinderen zelf groeien deze boeken gestaag!

In groep 4 filosofeerden de kinderen over fantasie. Ze verwerkten al hun gedachten, ideeën en vragen daarover in de fantasofie-straat. De straat is te zien op een prominente plek in school: de hal. Ouders, kinderen, leerkrachten en bezoekers passeren deze bijzondere straat ieder keer als ze door de school lopen. 

De kinderen in groep 6 filosofeerden over identiteit en maakten een 'kom tot jezelf bus.' 

Kinderen van groep 8 hebben in kleine groepjes onder begeleiding van Nathalie Strookman denkspellen ontworpen. Het thema van deze spellen is van 8 naar 1. Ieder groepje nam een ander aspect van de overstap van basisonderwijs naar de middelbare school onder de loep. Ze filosofeerden verdeelden taken en maakten spellen, die ze ook onderling hebben uitgeprobeerd. Volgend schooljaar mag groep 7 deze spellen gaan spelen. Chapeau, Icarus!

Zoals de zee spoelt je geliefde weg

Zoals de zee spoelt je geliefde weg

Zoals het duister alles wist

Je bent aan iets gehecht maar het is weg

boven in de hemel of

laag in de grond

Ik zal alleen nog willen zeggen: Ik mis je zo

(gedicht van Ilham)

Ik mis je zo: negen groepen 7 en 8 maakten gebruik van dit aanbod in het plusmenu van De VAK. Allemaal scholen en leerkrachten die eerder meededen. Ze weten al hoe waardevol het project is.

Ook dit jaar schreven alle kinderen op school een gedicht. De gedichten worden meegebracht bij het bezoek aan begraafplaats Jaffa; ze krijgen een plekje in een bundel. De bundels worden steeds indrukwekkender, en niet alleen qua omvang! Wat een bijzondere verzameling. Veel teksten gaan over het missen van opa, oma of een huisdier. Soms is er iets heel anders. Zoals dit gedicht - van een jongen over zijn zusje.

Ik mis mijn zusje als ze naar de crèche gaat

Ik mis het zoals ze praat

Op donderdag en vrijdag is ze een dag weg

Dan denk ik die dagen, wat een pech

Ze weet niet dat ik haar dan mis

Maar dat komt omdat ze nog klein is.

Sommige kinderen laten weten dat ze niemand missen, maar wel het land waar hun familie woonde, de omgeving of de warmte daar. Dat je meer kunt missen dan mensen, dieren, spullen en plaatsen kwam naar voren in de filosofische onderzoekjes. Je kunt ook situaties missen, of een gevoel: ‘Als mijn vader er niet is, mis ik een vadergevoel.’ Nooit is een filosofiegesprek hetzelfde! Vaak genoeg levert het ook nieuwe vragen op. Kan iemand die gestorven is zelf zijn familie missen?

Wat een ongelooflijk mooi project toch. Hopelijk start het volgend jaar opnieuw. Daar gaan we voor!

Ik mis je zo is een project van Kunst in de Wijken: www.kunstindewijken.nl

Er was eens, kunst

Met het mooiste weer van de wereld, een enthousiaste groep leraren, een locatie om van te watertanden en de samenwerking met initiatiefneemsters Terry de Visser en Ingrid van de Putte en kunstenares Vera van Heusden die op rolletjes verliep... De tweede workshop in een serie bijeenkomsten onder de noemer er was eens, Kunst was een soort cadeautje. Voor iedere deelnemer was er 'een broodje klei' en na een korte introductie ging men aan de slag met het vormgeven van souvenirs door het weghalen van klei. Met speciaal gereedschap: eetlepels, houten pollepels en allerlei keukenmesjes. Voor het aanbrengen van reliëf meer speciaal gereedschap - een schuimspaan, boomschors, een oud printplaatje en een hele bak met plastic dino's! Na drie kwartier werken nodigde ik iedereen uit voor een filosofisch gesprek over 'souvenir', het centrale thema van de cursus. Na afloop reflecteerden we op de inhoud en op de gesprekstechniek. En daarna een tweede ronde met de handen in de klei... Aan het eind van de middag keken we samen, gloeiend van de zon én van de resultaten terug: was er verschil tussen de eerste en de tweede werkronde? Hard werken, maar heerlijk. Mooi om te zien hoe je zo kunt onderzoeken welke invloed en waarde het filosoferen met en over kunst heeft.

Meer weten? www.erwaseenskunst.nl

Cadeautjes

Zeventien kinderen; het klasje van juf Eva. Een klas zoals veel andere klassen: met stille luisteraars, verwonderde denkers én met woelwaters voor wie een hele sessie filosoferen best lang duurt… Samen in de kring dachten ze na over de vraag 'wat is het mooiste cadeau dat je ooit gekregen hebt, en waarom is dat nu juist het mooiste?' De voorbeelden van al die ‘mooisten’ liepen uiteen: van knuffel tot fiets tot abonnement op de voetbalclub - ‘de Buffalo’s’, dat vind ik nu eens een echt mooi cadeautje, zo’n naam voor een voetbalclub, maar dat even terzijde... Een jongen bracht in dat ‘papa en mama het mooiste cadeau zijn, omdat zij van je houden’. Andere redenen die naar voren kwamen waren ‘omdat iets superduur is (een nintendo), omdat iets speciaal werd geregeld (een glijbaan in de tuin), omdat het veiligheid geeft (een knuffel), of omdat je je er kan uitleven' (het abonnement op de Buffalo’s). Vooral leek belangrijk te zijn dat je er een goed gevoel van kreeg, en er iets samen mee kon doen; van spel tot contact met verre familie.

En zoals dat soms gaat nam het onderzoek op zeker moment een wending waarin veel sociaal wenselijke aspecten naar boven kwamen. Naar aanleiding van de vraag of er iets zou kunnen zijn dat voor iedereen het mooiste cadeau is werden o.a. vriendschap, houden van, de aarde, en leven genoemd. Maar zijn dat dan cadeaus? Is een cadeau niet meestal een mooie verpakte doos met een strik erom? Iets dat je kunt vastpakken? Ofwel: wat verstaan we eigenlijk onder een cadeau? Het hele traject duurde zo’n 45 minuten, en aan het eind bleken er eigenlijk eerder meer dan minder vragen te zijn ontstaan. Om die te kunnen bewaren kregen ze allemaal een cadeautje: een mooi boekje om vragen en gedachten in te noteren.

Een filosofiegesprek zoals ik wel vaker begeleidde. Toch is het steeds weer nieuw, steeds anders. En deze keer was het ook speciaal omdat de 23 deelnemers aan mijn masterclass filosoferen in de buitenkring ademloos en muisstil meekeken. Een rijke ervaring daar, gisteren, in de Zebrastraat in Gent.

Twee keer in een week …

… te gast mogen zijn in de PONT in Tilburg, het zal je maar overkomen! Nog geen week geleden mocht ik daar een middag aan de gang met de leerkrachten van de Oosterhoutse basisschool de Touwbaan. En terwijl op de achtergrond gierende boorgeluiden van de tentoonstelling in aanbouw klonken, bedachten zij krachtige vragen bij enkele van de prachtige kunstwerken in De PONT. Ter plekke wisselden ze de vragen met elkaar uit en onderzochten waarom de ene meer aanspreekt dan de ander. Fijn, en eigenlijk best bijzonder dat een school zich zo inspant om hun cultuuronderwijs ‘in de vingers’ te krijgen!

Vanmiddag was ik er weer, deze keer met een groep studenten van de Reinwardt Academie. Ook zij verdiepten zich in het filosoferen met beelden en oefenden met het bedenken van goede startvragen voor een filosofisch gesprek. Niet bij de werken van Ai Weiwei, die er sinds deze week tentoongesteld worden. Vragen zijn daar genoeg bij te bedenken natuurlijk. Maar om praktische redenen (de drukte rond de werken van Ai Weiwei, want waren er al een hoop bezoekers!) kozen we enkele andere werken uit – en niet toevallig waren dat dezelfde als afgelopen woensdag.

Mooi om te zien dat er allerlei verschillende thema’s naar voren kwamen in beide groepen. Waarmee het nog maar weer eens helder wordt: filosoferen schept ruimte voor het eigen denken…!

De studiedag Filosoferen met Kunst is georganiseerd door Kunstbalie in Tilburg: www.kunstbalie.nl

Reinwardt Academie: www.ahk.nl/reinwardt