Onmogelijke keuze

Iedereen doet het. Doet wat? Kiezen! De hele dag, overal en altijd. Vaak is het leuk. Af en toe is het lastig. En heel af en toe is het zo moeilijk dat het bijna niet kan.

Het volgende verhaal speelt zich af in Italië, in de 14^eeeuwse stad Carmona. Carmona wordt  al een tijd belegerd door de Genuezen. Daardoor is er steeds minder voedsel in de stad. Fosca heeft zijn soldaten opdracht gegeven om alle bedelaars buiten de stadsmuren te zetten, zodat er minder monden te voeden zijn. De bedelaars beseffen dat ze dan in handen van de Genuezen zullen vallen en gedood zullen worden.

  

Fosca leunt over de stenen borstwering van de stadsmuur. Het geluid van voetstappen en het gekletter van wapens doet hem opkijken. Het is een viertal soldaten met tussen hen in een aantal bedelaars. Een oude vrouw met dikke rode wangen, een jongere vrouw die naar de grond kijkt en een grijsaard met een lange baard. Allen met de handen op de rug gebonden.

Fosca wenkt de soldaten. ‘Waar brengen jullie ze heen?’

‘Naar de Westelijke muur, daar is de helling het steilst.’

‘Het zijn er niet veel.’

‘Meer hebben we er nog niet kunnen vinden. Ze hebben zich verstopt.’ De soldaat wendt zich naar de gevangen. ‘Vooruit. Doorlopen.’

‘Fosca!’ roept de oude man met een schrille stem. ‘Ik wil met je praten.'

Nu ziet Fosca dat het Bartolomeo is, de oudste en meelijwekkendste van alle bedelaars uit de stad. 

‘Fosca! Ik heb iets voor je! Ik wil met je praten! Laat me niet sterven!’

‘Je hebt iets voor me?’

‘Ik heb een bijzonder middel!' 

'Ik zie niks', bromt Fosca. 

'Ik heb het verborgen bij de kerk.’

De lippen van de bedelaar trillen, zweetdruppels staan op zijn voorhoofd. Hij liegt vast, denkt Fosca. Tachtig jaar is hij misschien al, en nog steeds vecht hij om niet te hoeven sterven. Fosca kijkt hem aan en zegt dan tegen de soldaten dat ze hem naar het paleis moeten brengen. Met het middel waar hij het over heeft.

En zo gebeurt het. Een soldaat brengt Bartolomeo bij Fosca in het woonvertrek. Hij houdt de oude man bij de schouder vast en reikt Fosca een stoffig flesje aan dat met een groenige vloeistof is gevuld.

‘Wat is dit voor middel?’

‘Ik wil je onder vier ogen spreken’, zegt Bartolomeo. 

Fosca gebaart de soldaat hen alleen te laten.

‘In deze fles zit een onsterfelijkheidselixer.’ Bartolomeo kijkt Fosca aan. Er speelt een vreemde glimlach om zijn mond.

Het duizelt Fosca. Een onsterfelijkheidselixer? Zijn wens? Het middel waarop hij altijd al hoopt! Dat kan niet waar zijn. 

‘Is dat alles?’

‘Geloof je me soms niet?’

Fosca glimlacht. De list van de bedelaar is wel erg doorzichtig. 

‘Vertel me dan eens, Bartolomeo, waarom ben je eigenlijk zo bang om buiten de stad gezet te worden? Als je toch onsterfelijk bent?’

‘Ik ben niet onsterfelijk. Dat flesje is nog helemaal vol. Ik heb het gekregen toen ik twintig was, maar nog steeds heb ik niet kunnen besluiten om er van te drinken.’

‘En waarom heb je er niet van gedronken?’

‘Durf jij dat dan?’ vraagt Bartolomeo. 

M. van Rossum; vrij naar: Alle mensen zijn sterfelijk, Simone de Beauvoir.

Stel dat je de keuze krijgt om zo'n middeltje te drinken:

• is dat een makkelijke of een moeilijke keuze?
• kun je de gevolgen van die keuze overzien?

Speciaal

Fragment illustratie: Johan Devrome

Middenbouwgroep luisterde naar een verhaal over een kip die vierkante eieren wil leggen.

M. 'Die kip wil speciaal zijn!'

Ze filosoferen dan over de vraag of je ‘speciaal zijn’ kunt leren.

Z. ‘Je moet er hard je best voor doen.’

F. ‘Als je het vaak genoeg probeert wel.’

E. ‘Ik denk het niet, het is niet iets dat een juf aan je kan uitleggen.’

Filosoferen over missen

‘Ik mis Arbaba, de berg uit mijn jeugd’, vertelt Shiwa. ‘En soms vraag ik me af, of Arbaba mij ook mist…’

23 kinderen uit groep 7 denken hier over na.

Het kan, vinden ze, als Shiwa dat zo voelt, menen een paar kinderen.

‘Als zij het echt denkt, dan kan het ook zo zijn.’

Maar een berg heeft zelf geen gevoel, geen gedachten, het is een blok rots, dat niet leeft, zeggen anderen. Hij groeit misschien wel, die berg, maar hij leeft niet, niet echt. Maar er zijn vast wel allemaal planten en dieren die er leven. Misschien missen die Shiwa wel.

Kan dat, kan een plant iemand missen? Kan alles dat leeft iets of iemand missen?

Een plant leeft wel, vinden veel kinderen, maar kunnen missen, het lijkt niet erg waarschijnlijk.

'Het is in ieder geval anders dan bij een dier, en zeker anders dan bij een mens.'

'En bij dieren ook. Een vis heeft maar een klein geheugen, anders dan een hond. Een hond weet dat hij een baas heeft, ook als de baas er niet is. Maar het missen is een ander soort missen dan het missen dat mensen meemaken.'

Hoe dan?

'Missen, dat heeft alles te maken met herinneringen.'

En met weten dàt je iets of iemand mist, zeggen de kinderen. Dat is vooral iets van mensen, vinden ze. En bijna iedereen kan het meemaken. En als je het hebt meegemaakt, dan betekent dat veel. Dan sta je anders in het leven: ‘Je kijkt anders naar je ene oma, als de andere is overleden.’

Gespreksfragmenten 'Ik mis je zo'. Een project van Kunst in de Wijken in Delft

Mieren en meer

Filosoferen! We beginnen het seizoen in de middenbouwgroep op het Mozaïek in Delft vanuit verhalen. De laatste keer was het een verhaal over een boerderijkat, die op de dorpel in de zon ligt en mensen maar stom vindt. Omdat ze iedere keer bijna op hem trappen. Tot de meid naar buiten komt en de kat een oplawaai geeft.
Dat leverde de vraag op of je dieren die lastig zijn mag slaan, schoppen, of wegsturen. Soms neigt zo'n vraag naar het doen van sociaal wenselijke uitspraken. Maar hier ging het anders.

'Wie heeft er weleens een miet doodgetrapt?' Na een bevestigend antwoord van allen -  en ja, ook ik ben schuldig - gaan we in op de vraag of dat dierenmishandeling is.

K: 'Als je expres op een mier trapt is het dierenmishandeling, maar als het per ongeluk is, dan niet.'

S: 'Mieren weten het niet eens, ze hebben geen hersens. Hun kop is te klein.'

G: 'Ze hebben alleen het soort hersens waarmee ze iets kunnen bouwen, lopen en eten.'

Y: 'Natuurlijk mag het niet. Stel je voor dat wij zo klein als mieren waren en mieren zo groot als wij, dan zou je het toch ook niet willen dat het gebeurt?'

P: 'Dat is raar. En alsnog weten we het niet.'

K: 'Ze kunnen niet echt denken, mieren, niet zoals mensen.'

R: 'Ze kunnen vast niet filosoferen!'

Maak maar vast een plekje vrij

Vandaag de laatste keer  ‘Ik mis je zo’  op de Rotterdamse Zuiderbegraafplaats. De dag begon voor mij met een verrassing: naast het filosofiegesprek en de verwerking van de gedichten mocht ik ook zelf de rondleiding doen. ‘Dat kan je wel, na zeven jaar, toch?’  

Veel kinderen lieten een reactie op het project achter. Ontroerend, eerlijk, direct uit het hart.

Beste begraafplaats

Ik vond het heel leuk om de begraafplaats te bezoeken want ik ben er nooit geweest. En de verhalen waren ook heel leuk!

‘Ik vond het thema ‘Ik mis je zo’ leuk. Interessant vond ik het ook. Ik vond het een beetje raar gevoel om allemaal dode mensen te zien.’

‘Ik vond het mooi om hier te zijn.’

‘Ik vond het mooi en ik heb ook geleerd over hoe mensen begraven kunnen worden.’

‘Ik vind het fijn om te weten wat er na mijn dood met mij gebeurt.’

‘Hoe zal de dood zijn? Die vraag is moeilijk te beantwoorden.’

‘Het is heel leuk om hier te kijken. Je leert er ook wat van. En echt alle graven waren mooi versierd!’

‘Ik vind het erg goed dat jullie zoveel moeite doen om mensen met een afkomst of een geloof op hun eigen manier begraven kunnen worden.’

‘Ik vind dat missen bij het leven hoort en je moet wel iemand missen.’

‘Ik vond het knap dat die mensen die dingen meegemaakt hadden het durfden te vertellen.’

‘Ik vond de begraafplaats erg  mooi. Het gesprek in de kantine vond ik erg fascinerend en leuk.’

‘Ik vond dit project erg fijn.’

‘Het was bijzonder om te zien hoe mensen met hun verdriet omgingen. De natuur was ook prachtig om te zien! Niet overal in Rotterdam is de natuur zo mooi. Maak maar vast een plekje vrij want hier wil ik ook een graf!’ 

‘Ik vond het treurig maar wel leerzaam. Ik vond de begraafplaats heel erg mooi. Ik weet veel meer waar je uit kan kiezen.’

‘Ik vond het leerzaam en mooi, want ik had er niet zo bij stil gestaan wie ik mis.’

Zo dus.

Ik ben blij dat ik er nu meer van weet

Zeven jaar geleden begon het allemaal! In Rotterdam en Delft deden tot nu  295 bovenbouwgroepen mee aan het project Ik mis je zo. Als je uitgaat van een gemiddelde van 22 kinderen per groep, dan geeft dat een beeld van het  aantal kinderen dat hiermee kennismaakte. De begraafplaatsen die ze als onderdeel van het project bezoeken hebben allemaal een heel eigen karakter. 

Op begraafplaats Jaffa in Delft staan bijzondere monumenten van prominente Delftenaren: de oprichter van de polytechnische hogeschool - nu TU, stichters van Delftse musea, de eerste gesneuvelden uit de Tweede Wereldoorlog, maar ook van twee plaatselijke pophelden uit de jaren '70. Op begraafplaatsen Crooswijk en 'de Zuider' in Rotterdam is de plaatselijke en multiculturele geschiedenis zichtbaar, en er is veel monumentaal groen: heel oude bomen en de langst aaneengesloten rij leilinden in Nederland kun je er vinden. En op de veel kleinere begraafplaats in Hoek van Holland verwijzen monumenten naar het oorlogsverleden en naar Rotterdam als havenstad. 

Deze week werd op aanvraag van basisschool Het Waterschip Ik mis je zo uitgevoerd in Pernis. De algemene begraafplaats is klein in vergelijking met de andere, maar ook hier staan markante monumenten. Te beginnen met het prachtige herdenkingsmonument 'voor hen die vielen' bij de entree.  

Op school voerden de kinderen gesprekken over het centrale thema, afscheid nemen en missen. Ook schreven ze gedichten. Op de begraafplaats luisterden ze ademloos naar verhalenvertellers die een persoonlijk verhaal vertelden over iemand die zij missen en wat dat voor hen betekent. Daarnaast de  rondleiding, het filosoferen en het verwerken van het op school geschreven gedicht: het was voor veel kinderen een unieke ervaring.  

Zoals een jongen zei: 'het was bijzonder en het voelde in het begin best een beetje vreemd om te praten over dit onderwerp. Normaal doe je dat eigenlijk nooit. Ik heb er veel van geleerd. Ik had er bijvoorbeeld nooit over nagedacht dat er zoveel verschillende dingen zijn die je kan missen. En ook niet  over wat missen betekent voor mensen. Ik ben blij dat ik er nu meer van weet.'

Weten

'Noem eens een voorbeeld van iets dat je weet, en van iets dat je niet weet.' Een simpele vraag als opening voor het filosoferen. Niet alle kinderen in de groep hebben meteen een voorbeeld paraat. Maar  het filosoferen over weten komt wel meteen op gang: 'ik weet niet of het waar is wat iedereen hier net zei.' Weten, zeker weten, waarheid  - ze gaan in op de vraag hoe je iets kunt weten. We verzamelen alle eerste antwoorden op het bord: als het je verteld is, als je het hebt gezien, als je het geleerd hebt, of als je het hebt ontdekt... Interessant wordt het als een van de deelnemers zegt dat je soms iets vanzelf weet. Van binnenuit, van nature. Je bewegen bijvoorbeeld, want dat doet ieder mens. Al als baby in de buik. Dat weet je gewoon. Ja, zeggen de anderen, dat is zo, maar is dat weten? Ze komen er nog niet helemaal uit. Ze beginnen dan over ideeën die opeens ontstaan. Als je een tekenvel voor je hebt liggen en een potlood dan weet je opeens wat je gaat tekenen. Je weet het van binnenuit, of doordat je iets ziet, of aan iets denkt dat je dan verandert. Maar dat weet je niet zomaar, je hebt er fantasie bij nodig, meent een van de kinderen. 'Ja, fantasie is ook een soort weten!'  Wow! Dat levert een mooie vraag op. Is fantasie ook een soort weten?

Afbeelding: M.C. Escher, ‘Tekenen’, 1948, lithografie, 28,5 x 34 cm. - © M.C. Escher / Cordon Art-Baarn.

Over verschil van mening

Bij het filosoferen is verschil van mening fijn, maar in het daagse leven kan het lastig zijn, volgens 'de bovenbouwers' op Het Mozaïek. Vandaag deden we een denkoefening van Matthew Lipman over verschil van mening. Het begon met de vraag:  "als iemand heel gevaarlijk doet op zijn fiets, zou je er dan iets van zeggen?" Drie lagen diep ging het onderzoek, en heel knap: het ging namelijk niet over de vraag of je er wel of niet iets van zou moeten zeggen, maar of er na de uitwisseling van ideeën sprake was van verschil van mening. Leek er volgens hen in eerste instantie veel verschil van mening te zijn, in de tweede laag bleek dat zo'n 90% eigenlijk dezelfde mening was toegedaan, maar het net op een andere manier uitlegde. In de derde ronde werd er bekeken hoe het nu eigenlijk zat: waarop waren hun meningen gebouwd, was dat voor iedereen hetzelfde? Met veel plezier werd het allemaal afgetast. Het bespreken ging soms heftig, vaak met veel humor, dan weer stil nadenkend. Levert het iets op, verschil van mening? Een van hen riep opeens verbaasd: 'Ja, door verschil van mening leer je iemand eigenlijk veel beter kennen!'

Opnieuw ik mis je zo

De meeste deelnemers aan Ik mis je zo kunnen het bevestigen: het weer zit vaak mee! De eerste dag van de 2013-editie van het project op begraafplaats Jaffa vormde geen uitzondering. De temperatuur was niet zo hoog, het was helder weer. Net geen zonnetje, maar weinig wind. Aangenaam wandelweer, bij het stilstaan een tikkeltje fris. Het voorjaar laat sowieso op zich wachten. Veel bomen zijn nog kaal, slechts hier en daar een groen uitlopertje; aan de takken van de treurwilg bij de brug bijvoorbeeld. En een bescheiden geel waas siert de toverhazelaars vlakbij het verzetsmonument. Maar wat me het meest trof was het witgroene tapijt van sneeuwklokjes. Overal doken ze op, even weelderig als zomers de helblauwe vergeet-me-nieten. 
Een halsbandparkiet pikte gretig aan de granen in een vetbolletje in de struiken bij een graf. Ik denk dat het hier volgend jaar krioelt van die felgroene rakkers! Konijnen zagen we niet deze keer, wel hoorden we het geratel en de schrille roep van de grote specht. 
De kinderen van basisschool De regenboog luisterden met veel belangstelling naar rondleider Chris Domen en naar de verhalen van vertellers Izak en Shiwa. Even later begon binnen  in de ontvangstruimte in de aula het filosofiegesprek. Eerst wat aarzelend, maar daar na 'ging het los'. En het ging verder dan alleen het benoemen van het missen van mensen dieren en dingen. Ook een land, een gevoel en je jeugd kan je missen; geuren en smaken , en - als je een tijdje 'niet helemaal jezelf bent', vond een jongen, dan kun je zelfs jezelf missen. Missen is verdrietig maar soms ook prettig. En het is ook ergens goed voor, werd er gezegd.  Het laat zien wat iemand betekent. Als je niet gemist zou worden, zou dat wel heel erg zijn. Iemand die gemist wordt heeft niet voor niets geleefd. 

Ik mis je zo Delft is een project van Kunst in de Wijken

Het Kan Verkeren

Net 29 kinderen op bezoek gehad bij De VAK. Met z'n allen gefilosofeerd over de veranderingen in de stad, en over het enorme Spoorzoneproject. Al die veranderingen in een stad, wat moet je daarvan denken? 'Alles moet wel veranderen, zo gaat het altijd en dat moet je niet tegenhouden.' Maar: 'wel opletten wat je wel of niet verandert, heel goed nadenken voor je er voor kiest.' Wat daar belangrijk bij is? Welke waarde iets heeft werd er gezegd. 'Of het erg mooi is, of belangrijk vanwege de geschiedenis, of omdat veiligheid voorop moet staan.' Een wijze groep. Van 9, 10 en 11 jaar. Genieten! Op school gaan ze nog een stapje verder, door hier gedichten over te schrijven. Genieten!

DWS

Vandaag een rondje Amsterdam gefietst. Drie scholen bezocht, of liever: drie 'teachers' van de Day a Week School (DWS). Een initiatief uit Groot-Brittannië dat hier succesvol wordt uitgevoerd. Een dag in de week komen kinderen van verschillende scholen bij elkaar om met hun teacher aan de slag te gaan met uitdagende lesstof. Mooi om te zien hoe het werkt, hoe deze kinderen hier helemaal in hun element zijn, samen! Filosoferen stond vandaag op het programma. In de eerste groep waar ik was begon de filosofiesessie met een verhaal van Toon Tellegen. Kreeft gaat op bezoek bij Muis, en laat hem een koffertje zien waarin allerlei soorten boosheid zitten. Uit de reacties hierop destilleerde de groep deze vraag: "Hebben alle emoties een eigen kleur?" 
De tweede groep die ik bezocht begonnen met het invullen van een werkblad,  'over 20 jaar'.  Een mooi verkennend onderzoeksgesprek volgde waarin identiteit, voorspellen en toekomst als belangrijke onderwerpen naar boven kwamen. Blijf je altijd wie je bent? Kun je nu al weten hoe je ergens over 20 jaar  over denkt? Het onderzoek wordt vervolgd. 's Middags, in de derde groep weer een fijn gesprek, deze keer begon het met de vraag: 'Waarom ben je bij de Day a Week School'? Met elkaar verkenden de kinderen het begrip uitdaging. Wanneer is iets een uitdaging? Hebben uitdagingen een grens? Uitdagingen raken in ieder geval nooit op, zei een van de kinderen. En daar sluit ik me graag bij aan.

Over Nut en Noodzaak van Filosoferen voor Vorming

Uitwisseling in groepen
onder leiding van Rob Bartels 

Vorming als centraal thema gisteren tijdens de Eerste studiedag Filosoferen aan de IJssel. Vorm je je zelf, of word je gevormd? Welke dilemma's ben je als gespreksleider wel eens tegen gekomen, en hoe ga je daarmee om? Ben je op zo'n moment bezig met vorming? 
Een bijzondere locatie met prachtig zicht op de IJssel en de brug, goed gezelschap en een fijn programma met veel afwisseling: het bespreken van stellingen, een lezing met co-referaat, onderzoek in groepen en plenaire uitwisseling. En alsof dat allemaal nog niet genoeg was ook nog de uitreiking van de Berrie Heesenprijs, voor een nieuw kansrijk sprankelend idee om Filosoferen met Kinderen gestalte te geven. 
Naast de zeer betrokken kern van 'oude rotten' waren er veel nieuwe enthousiaste deelnemers. In een zeer ontspannen sfeer was er alle tijd en gelegenheid om kennis te maken, met elkaar van gedachten te wisselen en te netwerken. Filosoferen met kinderen leeft! In het onderwijsveld en daarbuiten. Nieuwe ontwikkelingen en oude vragen waarin zowel volwassenen als kinderen opgaan; een betere combinatie op een studiedag is bijna niet denkbaar.

Filosoferen aan de IJssel werd georganiseerd door Centrum Kinderfilosofie Nederland
De Berrie Heesenprijs werd uitgereikt aan Fabiënne van Kempen voor haar idee 'Praatprikkels'

Verrassing

Hoeveel mensen ik heb geïnspireerd om te gaan filosoferen met kinderen? Geen idee, maar het zijn er in de loop der jaren wel heel wat. Hoe het hen  is vergaan, of ze wel of niet filosoferen met kinderen, daar ben ik altijd wel nieuwsgierig naar. Van een aantal weet ik het, omdat we op een of andere manier zijn gaan samenwerken, of als onze paden elkaar kruisen. Vaker weet ik het niet. Maar zo af en toe word ik opeens verrast. Zo ook vandaag! In de mailbox een update met een dankwoord van Lies Fris, die jaren geleden in Rotterdam bij mij een workshop filosoferen met kunst volgde. Het enthousiasme spatte van het scherm:   'ik vind het  waanzinnig hiermee bezig te zijn en te zien hoe kinderen en leerkrachten zichzelf verrassen en zich verwonderen over hun gedachten en over hoeveel ze al weten!' En tot mijn plezier stuurde ze ook een beeldregistratie mee. Kijk en geniet....
Dankjewel, Lies!

http://youtu.be/0721_VBqQWA

Allemaal bijzonder

Kinderboekenweek in Zoetermeer. Vanochtend op de Annie M.G. Schmidtschool in drie groepen gedichten voorgelezen uit Wij zijn bijzonder, misschien zijn wij een wonder. In groep 3/4 het gedicht De juf, over de juf uit groep vier, de juf met hoge hakken, die in de populier hangt. 'Dat is niet bijzonder, dat is raar! Want juffen doen dat meestal niet!' Echt waar? Hoezo dan, vertel eens? Is het raar om bijzonder te zijn? Of fijn? De kinderen maakten ook tekeningen: van iemand die iets bijzonders wil, maar het niet doet én van iemand die iets bijzonders wil en het ook doet. 

In groep 7/8 las ik het gedicht Nico voor. 'Het lijkt wel of niemand een persoon is...' het filosofiegesprek raakte aan veel aspecten van bijzonder zijn. 'Kinderen die een schedel vinden uit de Romeinse tijd zijn bijzonder op het moment dat ze hem vinden, maar als het nieuwtje eraf is zijn zij niet meer bijzonder. Maar die schedel, die blijft bijzonder.' Dat bracht ons bij de gedachte dat wij wat we nu doen niet bijzonder vinden, maar dat mensen die daar over een eeuw of twee resten van vinden het héél bijzonder vinden.  

De kinderen in groep 5/6 luisterden met veel plezier naar het gedicht over De leeuw die krullen wou.  'Het is wel heel bijzonder dat mensen snappen wat die leeuw wil, want mensen kunnen helemaal niet weten wat dieren denken'. 

Een eerste kennismaking met het filosoferen daar in Zoetermeer aan de Nesciohove - en meteen raak. Het bedankmailtje dat ik 's middag kreeg van de contactpersoon op school, dat vond ik bijzonder: 'het was ontzettend gaaf! ik heb veel positieve feedback gekregen van de leerkrachten en de kids en daar gaat het natuurlijk om!

En zo is het maar net. 

  

In de wolken

Pabo INholland in Den Haag organiseerde gisteren een Kinderboekendag met workshops, een lezing en een voorleesbattle. De lezing door Koos Meinderts was boeiend, wat een bijzondere boeken schreef en schrijft hij. Iedere tekst is raak. De Vuurtoren bijvoorbeeld, Verdriet is drie sokken en niet te versmaden: de Ballade van de Dood. 
Meinderts hield een warm pleidooi om kinderen naast allerlei fijne hapklare boeken ook kennis te laten maken met boeken die meer diepgang hebben en daar sta ik helemaal achter. 
Tijdens de twee workshops die ik mocht geven gebruikte ik een van de boeken die hij schreef: De man in de wolken. Paste prima bij het jaarthema van de Kinderboekenweek, Hallo Wereld. Maar ja, zeg nu eerlijk, wat past daarin niet...? Enfin. 
Op YouTube staan prachtige animaties van het boek. Ik liet er een zien waarbij Harrie Jekkers de tekst zingt. De man in de wolken zit werkelijk boordevol thema's om over te filosoferen: schoonheid, vriendschap, kunst, geluk, het maken van keuzes, angst, eenzaamheid, het begin van de wereld, te veel om op te noemen. Tijdens de twee workshops reageerden de studenten op de vraag wat ze bijzonder vonden, en uit die reacties kozen er een om verder op door te gaan. Het ene gesprek ging over de vraag 'kun je geluk delen?' het andere over de vraag of je verplicht kan genieten. Mooi om te ervaren hoe ze er op in gingen. En nu maar hopen dat de vonk is overgeslagen! Kijk hier voor het YouTubefilmpje: De man in de wolken

Vliegend

Vandaag stond opnieuw Filosoferen met kunst op het menu. Ideaal: zomer, vijfentwintig graden, de beeldentuin van het Kröller Müller Museum lokte! Een keuze werd door de deelnemers aan de workshop - leerkrachten uit Ede -  snel gemaakt. Niet de prachtige werken van Jan Fabre, maar Vliegend, een beeld van Wessel Couzijn in het Rietveld Paviljoen. Een beeld waar een van hen langs was gelopen zonder het echt te zien. Dat was na het filosofiegesprek wel anders...

De eerste brainstorm: wat is het eigenlijk? Een dier, een mens, een vliegtuigpropeller, of misschien een 'helikoptertje', zo'n vliegend zaaddoosje van een esdoorn? Of is het beweging? Een kogel, een spies, een staak? Vragen en ideeën genoeg. Vooral de titel riep veel op. Waarom juist deze titel, Vliegend? Past die er bij? Zegt de titel iets over het beeld, of is hij eigenlijk overbodig?

Nee, dachten sommigen; want door de titel ga je beter kijken, je gaat zoeken. Maar tegelijk zet het je denken ook in een bepaalde richting. Heb je de titel eenmaal gelezen, dan kan je er bijna niets anders meer van maken.  Maar weghalen zo’n titel? ‘Nee, want de kunstenaar heeft met die titel iets toegevoegd. Dat heeft ook een bepaalde waarde.'                                                                               

En wat is de waarde van filosoferen met kunst?

' Als je alles accepteert, wat iemand ook zegt, dan ontstaat er ruimte voor de eigen gedachten over het kunstwerk'

'Ik krijg meteen zin om dit uit te proberen met de kinderen'

'Door te filosoferen komt het 'eigene' van kinderen naar voren'

'Je krijgt hierdoor een beetje een kijkje in hun hoofd'

'Een mooie manier om de kinderen in een veilige sfeer te brengen, waarin ze zich naar elkaar uiten'

Meer weten? Kijk dan op de website van het museum: www.kmm.nl

Er voor kiezen om iemand te missen

"Ik blijf inschrijven voor ik mis je zo, het is zo'n waardevol project. En ook dit jaar hebben ze weer van die prachtige gedichten geschreven, waarin ze toch het achterste van hun tong laten zien." 
Voor de derde keer al bezoekt deze leerkracht begraafplaats Crooswijk met een groep 8.  Negentien kinderen telt zijn groep. Een bescheiden aantal, we verwelkomden dit seizoen ook groepen met meer dan 30 leerlingen!
De regen stort met bakken uit de hemel. Na een wandeling van school naar de begraafplaats van zo'n 35 minuten zijn de kinderen dan ook al aardig nat. 
Moeiteloos passen we het programma aan. Kees Noordzij, teamleider van de begraafplaats kort de rondleiding iets in, een deel vertelt hij binnen in de kapel. Daar was ik nog niet eerder geweest, omdat het bijna altijd mooi weer is tijdens ik mis je zo! 
Na de prachtige vertelling door vrijwilligster Rubia - ditmaal ook binnen - nodig ik de kinderen uit om te filosoferen over het projectthema. 
Een meisje zegt: missen is vooral missen, en wat het nu precies is, is moeilijk onder woorden te brengen. Gezamenlijk tasten we het onderwerp 'missen' verder af. Wat is het nu eigenlijk, een gevoel, een gedachte, of iets anders? 
Een jongen geeft aan dat missen een deel van het leven is, want: 'je kan er niet voor kiezen om wel of niet te missen.' 
Is dat zo? Daarover wisselen ze in tweetallen van gedachten. Veel kinderen blijken het er wel mee eens te zijn. Dan vertelt leerkracht iets over zijn kleinzoon van drie. 'Missen begint al als je heel jong bent. Ik kwam een keer nogal laat binnen, en ik was heel verrast omdat dat kleine manneke zei: opa, ik miste jou.'
Dan komt een van de kinderen terug op de kwestie van het kiezen. 'Ergens kun je toch wel kiezen voor missen. Want als je besluit om met iemand vrienden te worden, dan kies je daarvoor. En je weet dan ook dat je die vriendschap of die vriend ooit misschien zult gaan missen. Maar toch kies je ervoor  vrienden te worden - en dan kies je er eigenlijk ook voor om  te gaan missen. 
Tsja. Bijna te mooi voor woorden, toch...? 
Ik mis je zo is een project van de SKVR 
De verhalen worden verteld door vrijwilligers van Pluspunt in Rotterdam

Straat, bus en spel

Afgelopen najaar kreeg het team van basisschool Icarus handreikingen om het filosoferen met kinderen op een thematische wijze in te zetten. Vorige week was ik weer op school en wat ik zag, overtrof mijn stoutste verwachtingen! In de kleutergroepen liggen filosofieboeken, waarin de ideeën van de kinderen een hoofdrol hebben. En ... net als de kinderen zelf groeien deze boeken gestaag!

In groep 4 filosofeerden de kinderen over fantasie. Ze verwerkten al hun gedachten, ideeën en vragen daarover in de fantasofie-straat. De straat is te zien op een prominente plek in school: de hal. Ouders, kinderen, leerkrachten en bezoekers passeren deze bijzondere straat ieder keer als ze door de school lopen. 

De kinderen in groep 6 filosofeerden over identiteit en maakten een 'kom tot jezelf bus.' 

Kinderen van groep 8 hebben in kleine groepjes onder begeleiding van Nathalie Strookman denkspellen ontworpen. Het thema van deze spellen is van 8 naar 1. Ieder groepje nam een ander aspect van de overstap van basisonderwijs naar de middelbare school onder de loep. Ze filosofeerden verdeelden taken en maakten spellen, die ze ook onderling hebben uitgeprobeerd. Volgend schooljaar mag groep 7 deze spellen gaan spelen. Chapeau, Icarus!

Zoals de zee spoelt je geliefde weg

Zoals de zee spoelt je geliefde weg

Zoals het duister alles wist

Je bent aan iets gehecht maar het is weg

boven in de hemel of

laag in de grond

Ik zal alleen nog willen zeggen: Ik mis je zo

(gedicht van Ilham)

Ik mis je zo: negen groepen 7 en 8 maakten gebruik van dit aanbod in het plusmenu van De VAK. Allemaal scholen en leerkrachten die eerder meededen. Ze weten al hoe waardevol het project is.

Ook dit jaar schreven alle kinderen op school een gedicht. De gedichten worden meegebracht bij het bezoek aan begraafplaats Jaffa; ze krijgen een plekje in een bundel. De bundels worden steeds indrukwekkender, en niet alleen qua omvang! Wat een bijzondere verzameling. Veel teksten gaan over het missen van opa, oma of een huisdier. Soms is er iets heel anders. Zoals dit gedicht - van een jongen over zijn zusje.

Ik mis mijn zusje als ze naar de crèche gaat

Ik mis het zoals ze praat

Op donderdag en vrijdag is ze een dag weg

Dan denk ik die dagen, wat een pech

Ze weet niet dat ik haar dan mis

Maar dat komt omdat ze nog klein is.

Sommige kinderen laten weten dat ze niemand missen, maar wel het land waar hun familie woonde, de omgeving of de warmte daar. Dat je meer kunt missen dan mensen, dieren, spullen en plaatsen kwam naar voren in de filosofische onderzoekjes. Je kunt ook situaties missen, of een gevoel: ‘Als mijn vader er niet is, mis ik een vadergevoel.’ Nooit is een filosofiegesprek hetzelfde! Vaak genoeg levert het ook nieuwe vragen op. Kan iemand die gestorven is zelf zijn familie missen?

Wat een ongelooflijk mooi project toch. Hopelijk start het volgend jaar opnieuw. Daar gaan we voor!

Ik mis je zo is een project van Kunst in de Wijken: www.kunstindewijken.nl

Er was eens, kunst

Met het mooiste weer van de wereld, een enthousiaste groep leraren, een locatie om van te watertanden en de samenwerking met initiatiefneemsters Terry de Visser en Ingrid van de Putte en kunstenares Vera van Heusden die op rolletjes verliep... De tweede workshop in een serie bijeenkomsten onder de noemer er was eens, Kunst was een soort cadeautje. Voor iedere deelnemer was er 'een broodje klei' en na een korte introductie ging men aan de slag met het vormgeven van souvenirs door het weghalen van klei. Met speciaal gereedschap: eetlepels, houten pollepels en allerlei keukenmesjes. Voor het aanbrengen van reliëf meer speciaal gereedschap - een schuimspaan, boomschors, een oud printplaatje en een hele bak met plastic dino's! Na drie kwartier werken nodigde ik iedereen uit voor een filosofisch gesprek over 'souvenir', het centrale thema van de cursus. Na afloop reflecteerden we op de inhoud en op de gesprekstechniek. En daarna een tweede ronde met de handen in de klei... Aan het eind van de middag keken we samen, gloeiend van de zon én van de resultaten terug: was er verschil tussen de eerste en de tweede werkronde? Hard werken, maar heerlijk. Mooi om te zien hoe je zo kunt onderzoeken welke invloed en waarde het filosoferen met en over kunst heeft.

Meer weten? www.erwaseenskunst.nl